Anasayfa | ye Girii | ye Ol | Otel Ara | Gezi Rotas Tavsiyelerim | letiim | Knye

  -   







Antalya-Bat Akdeniz  Antalya
 Aspendos
 Demre-Myra-Noel Baba Kilisesi-Slkl plaj
 Kprl Kanyon
 Manavgat elalesi
 Perge Antik Kenti
 Phaselis (Faselis)
Otel Ara

yle birka gnlk geziye ne dersin? te rota nerilerim:

Kpray (Eurymedon) nehrinin yannda kurulmu olan Aspendos, muhteem antik anfi-tiyatrosuyla dnyaca tannmaktadr.

Yunan efsanesine gre, ehir Truva Savandan sonra Pamphyliaya gelen kahraman Mopsos liderliindeki Argive kolonicileri tarafndan kurulmutur. Aspendos blgede kendi adna madeni para bastran ilk ehirlerden biridir. Tarihi M.. beinci ve drdnc yzyla uzanan bu gm sikkelerde ehrin ad yerel yaz ile Estwediiys olarak geer. 1947de yaplan Adana yaknndaki Karatepe kazlarnda bulunan M.S. sekizinci yzyln sonlarna ait hem Hitit hiyeroglifi hem de Finike alfabesi ile kazlm olan iki dildeki yazt, Danunum (Adana) Kral Asitawadann kendi isminden tretilmi Azitawadda adnda bir ehir kurduunu ve kendisinin Muksas ya da Mopsus hanedan yesi olduunu belirtir. Estwediiys ve azitawaddi isimleri arasndaki bu artc benzerlik Aspendos ehrinin Asitawadann kurduu ehir olabileceine iaret eder.

Aspendos eski alarda politik bir g olarak nemli rol oynamamtr. Aspendosun kolonileme dnemindeki siyasi tarihi Pamphylia blgesindeki akmlarla uyum salar. Bu eilim ile Aspendos, kolonileme dneminden sonra bir sre Likya egemenlii altnda kalmtr. ehir, M.. 546da Pers hakimiyeti altna girmitir. Aspendosun bu dnemde de kendi adnda parasn basmaya devam etmi olmas, ehrin Pers egemenlii altnda bile olduka zgr olduunu gsterir.

M.. 467de devlet adam ve askeri komutan Cimon ve onun 200 gemiden oluan filosu, ani bir saldryla Eurymedon (Kpray) Nehrinin aznda konulanan Pers donanmasn yok etmitir. Cimon, Pers kara kuvvetlerini ezmek iin, en iyi savalarn daha nce ele geirdii tutsaklarn giysilerini giydirip kyya gndererek Persleri kandrd. Persler bu adamlar grdklerinde onlarn dman tarafndan serbest braklan yurttalar olduunu dndler ve kutlama enlikleri dzenlediler. Bundan yararlanan Cimon, karaya kartma yapt ve Persleri yok etti. Bundan sonra Aspendos, Attika-Delos Deniz Birliinin yesi oldu.

M.. 411de Persler ehri tekrar ele geirdiler ve s olarak kullandlar. ehrin Peleponnes Savalarnda kaybettii prestijin bir ksmn yeniden kazanma abas iindeki Atina komutan, M.. 389da ehrin teslim olmasn garanti altna alabilmek iin Aspendos kysna demir att. Yeni bir sava istemeyen Aspendos halk aralarnda para topladlar ve topladklar paray Atina komutanna vererek herhangi bir zarara meydan vermeden geri ekilmesi iin yalvardlar. Komutan paray ald halde, adamlar btn tarlalardaki ekinleri ineyerek Aspendoslular zarara uratt. fkelenen Aspendoslular komutan adrnda baklayarak ldrdler.

Byk skender Pergeyi ele geirdikten sonra M.. 333te Aspendosa girdiinde, daha nce Pers kralna hara olarak ok sayda at veren ve vergi deyen halk, skenderin de bunlar istememesini rica etmek iin kendisine eli gnderdi. Anlamaya varldktan sonra skender teslim olan ehirde bir garnizon brakarak Sideye gitti. Sillyon zerinden geri dnerken Aspendoslularn kendi elilerinin teklif ettii anlamay onaylamadklarn ve kendilerini mdafaaya hazrlandklarn renen skender, hemen ehre doru ilerledi. skenderin blkleriyle geri dndn grnce acropolise ekilen Aspendoslular yeniden bar salayabilmek iin eli gnderdiler. Ancak bu kez olduka ar koullar kabul etmek zorunda kaldlar. Bu anlamaya gre, bir Makedon garnizonu ehirde kalacak ve yllk vergi olarak 4000 atn yan sra 100 talent (daha ok altn ve gm iin kullanlan, Atticada (imdiki Yunanistan) 6000 drahmi, Suriye ve Filistinde 3000 ekel karl arlk birimi) altn vereceklerdi.

skenderin lmnden sonra devam eden savalarda dnml olarak Ptolemilerin ve Seleucidlerin kontrol altna giren kent, daha sonra M.. 133e kadar Pergamum Krallnn eline geirmitir.

M.. 79da Ciceronun davay Roma senatosuna sunmasndan nce, Cilicia konsey yardmcs Gaius Verresin tpk Pergede yapt gibi Aspendosu da yamaladn biliyoruz. Verres, halkn gzleri nnde tapnaklardaki ve meydanlardaki heykelleri alm ve onlar at arabalarna yklemitir. yle ki Verres, kendi evinde bulunan Aspendosun nl harp heykelini bile almtr.

Aspendos dier Pamphylia ehirleri gibi en parlak dnemine M.S. ikinci ve nc yzyllarda ulamtr. Bugn hala bu blgede grlebilen antsal mimarinin byk blm bu altn ada yaplmtr. ehir kyda olmasa da, Eurymedon (Kpray) Nehrinin kenarnda bulunmas gemilerin ehre ulamn mmkn klmtr. Bu ulam imkan, Aspendosun arkasnda yer alan verimli ova ve sk ormanla rtl dalarla birlikte ehrin geliiminde belirleyici faktrler olmutur. ehirde dokunan altn ve gm ilemeli duvar hallar, limon aacndan yaplm mobilyalar ve heykelcikler, yakndaki Kapria Glnden elde edilen tuz, arap ve zellikle Aspendosun mehur atlar, Aspendoslularn ihra ettikleri rnler arasnda en bata gelenlerdir. zm yetitirmekle ve arap tccarl ile tannm olsalar da dini trenlerinde tanrlarna arap sunmayan Aspendoslular, bunun sebebini Eer arap yalnzca tanrlara ait olsayd, kular zmleri yemeye cesaret edemezlerdi diyerek aklamlardr.

Tarihte adndan sz ettiren birka Aspendoslu vardr. Dneminde nl bir askeri komutan olan Andromachos, ayn zamanda Finike ve Suriye valisiydi. Doutan filozof olan Diodorusun eserleri hakknda bilinen azdr ancak uzun salar, kirli giysileri ve filozof Cynic takipilerinin simgesi plak ayaklar, onun Pythagorustan etkilendiini gsterir.

13. yzyln bandan itibaren, Aspendos, Seluklu Trklerinin yerleimlerinin izlerini tamaya balar. zellikle I. Alaeddin Keykubatn hkmdarl srasnda tamamen restore edilen tiyatro, Seluklu tarznda zarif inilerle sslenmi ve saray olarak kullanlmtr.

Antalya Alanya karayoluna dnen yolun sonunda en grkemli, ayn zamanda ilevsel adan en iyi tasarlanm ve en eksiksiz Roma tiyatrosu rnei ile karlalr. Yap, Yunan geleneine uygun olarak bir tepedeki bayra yaplmtr. Gnmzde ziyaretiler yapya epey sonra ina edilen n cephedeki kapdan girerler. Aslnda orijinal giri, sahne binasnn iki ucundaki tonozlu paradoslardandr. Caeva yarm daire eklindedir ve geni bir diazoma ile ikiye blnmtr. Yukarda 21, aada 20 oturma sras vardr.

Seyircilerin glk ekmeden yerlerine oturabilmesi iin dolam kolayl salamak amacyla giderek yaylan merdivenler yaplmtr, aa blmde orkestra seviyesinden balayan merdiven says 10 iken bu say yukarda diazomann st balangcnda 21dir. Daha sonraki bir tarihte yapld dnlen 59 kemerli galeri, st caevann bir ucundan dier ucuna uzanr. Mimari adan bakldnda diazomann tonozlu galerisi st caevay destekleyen bir alt yapdr. Protokoln genel kural olarak caevann her iki tarafndaki girilerin zerinde bulunan localar imparatorluk ailesine ve kendilerini Romann yrek tanrs Vestaya adam kutsal bakirelere ayrlmtr. Orkestradan balayp yukar karak, ilk sra senatrlere, yarglara ve bykelilere, ikinci sra ise ehrin dier ileri gelenlerine ayrlmtr. Dier ksmlar tm vatandalara aktr. Kadnlar genellikle galerinin altndaki st sralarda otururlard. Caveann st ksmndaki oturulacak belirli yerlere yontulmu isimlerden buralarn da belli kiilere ayrld aka anlalmaktadr. Tiyatronun oturma kapasitesini kesin olarak belirlemek imkansz olsa da 10.000 12.000 kiilik oturma kapasitesine sahip olduu sylenir. Son yllarda dzenlenen Antalya Film ve Sanat Festivali kapsamnda tiyatroda verilen konserlerde tiyatroya 20.000 seyircinin alnabildii grlmtr.

Hi phesiz tiyatronun en dikkat ekici esi sahne binasdr. Yma tatan yaplan iki katl bu binann alt katnda, sanatlarn sahneye klarn salayan be kap vardr. Ortada porta regia olarak bilinen byk kap ve bunun iki yannda da porta hospitales olarak bilinen iki kk kap vardr. Orkestrann hizasndaki kk kaplar ise, vahi hayvanlarn sakl tutulduu yerlere alan uzun koridorlara aittir. Kalan paralardan, duvarlardaki niler ve bina formundaki kk yaplarn iine gen ve yarm daire biimindeki kk ss atlar (pediment) altnda heykeller yerletirildii anlalmaktadr.

Stunlu st kattn ortasndaki pedimentte arap tanrs, tiyatrolarn kurucusu ve koruyucusu olan Dionysosun kabartmas vardr. Sahne binas cephesinin baz blmlerinde grlebilen beyaz svann zerindeki krmz zikzak motifler, Seluklu dnemine aittir. Sahne binasnn st ksm olduka ssl ahap bir at ile rtlmtr.

Aspendostaki tiyatro olaanst akustiiyle de mehurdur. Orkestrann ortasnda kartlan en ufak bir ses bile en st sradaki galerilerden rahata duyulabilir. Zengin bir kltrel mirasn ortasnda yaayan Anadolu asilzadeleri ehirlerle ve onlarn etrafnda bulunan antlarla ilgili hikayeler yaratmlardr. Kuaktan kuaa aktarlan bu hikayelerden biri Aspendos Tiyatrosu ile ilgilidir. Buna gre; Aspendos Kral, ehre kimin en fazla hizmet sunabileceini grmek iin bir yarma dzenleyeceini ve kazanann kz ile evlenebileceini ilan eder. Bunu duyan sanatkarlar son hz almaya koyulurlar. Nihayet karar gn geldiinde, kral herkesin abasn bir bir inceler ve iki aday seer. Bu adaylardan birincisi, ehre su kemerleri yolu ile ok uzak mesafelerden su getiren bir sistemi kurmay baarmtr. kinci aday ise tiyatroyu ina etmitir. Kral birinci adaydan yana karar vermek zere iken tiyatroya bir daha bakmas istenir. Tiyatronun en st galerisi civarnda gezinirken nereden geldii belli olmayan bir sesin derinden ve defalarca Kraln kz bana verilmeli. dediini duyar. Byk bir aknlk yaayan kral, sesin nereden geldiini arar ancak kimseyi bulamaz. Bu kii, tabii ki, yaratt aheserin akustii ile vnen ve sahnede ok ksk bir sesle konuan tiyatronun mimarnn ta kendisidir. Sonunda gzel kz mimar kazanr ve dn treni de bu tiyatroda yaplr.

Gney paradostaki bir yazttan, tiyatronun mparator Marcus Aurelius (M.S. 161-180) dneminde Theodoros isimli bir Aspendoslunun olu mimar Zeno tarafndan yapldn biliyoruz. Bu yazta gre, Aspendos halk Zenoyu takdir etmi ve onu stadyumun yannda geni bir bahe ile dllendirmitir. Sahne binasnn her iki tarafndaki girilerin zerinde bulunan Yunanca ve Latince yaztlar, bize sahne binasnn Curtius Crispinus ve Curtius Auspicatus isimlerinde iki karde tarafndan hizmete sokulduunu ve binay tanrlara ve mparatorun ailesine ithaf ettiklerini anlatr.

Tiyatroda bir gsteri sergilemek iin hibir cret talep edilmezdi. Gerekli prodksiyon maliyetlerinin bir ksm kamu kurulular tarafndan karlanrd, ancak gsteri bittikten sonra elde edilen karn bir ksm bu kurululara geri dnerdi. Genellikle, oyunlar izlemek ya da yarmalara girmek isteyen biri, cret demek ya da bilet almak zorundayd. Biletler metalden, fildiinden, kemikten ya da ou zaman pimi kilden yaplr; bir yznde resim, dier yznde ise oturma sras ve numaras yazlrd.

Aspendosun balca dier kalntlar tiyatronun arkasnda, acropolisin yukarsndadr. Tiyatronun yanndan balayan bir patikadan ulalan acropoliste karlalan ilk yap, 27X105 metre llerindeki bazilikadr. Bazilika, Romallar tarafndan icat edilen mimari bir yapdr. Roma bazilikalar farkl amalar iin kullanlrd ancak bunlarn hepsi toplumla ilgili meseleler olurdu. Bu binalarda mahkemeler ve alveri pazarlar kurulurdu. Bazilikann plan, etraf odalarla evrili geni bir merkezi holden oluur. Merkez hol, binann dier blmlerinden yanlarndaki stunlarla ayrlr ve ats daha yksektir. Bazilikann iinde yarg krss vardr. Bizans dneminde binada byk deiiklikler yaplm ve bina orijinal yapsn kaybetmitir.

Bazilikann gneyinde, ehirdeki ticari, sosyal ve politik faaliyetlerin merkezi olan yan evlerle evrili agora vardr. Batya doru gidildiinde, az ileride, stoann (gezinti caddesi) arkasnda hepsi bir srada olan eit byklkte on iki dkkan vardr.

Agorann kuzeyinde, bugn sadece n duvar ayakta duran nymphaeum vardr. Genilii 32.5 metre ve ykseklii 15 metre olan iki katl bu cephenin her katnda be ni vardr. Alt katta bulunan ortadaki ni dierlerinden daha genitir ve kap olarak kullanlm olduu dnlmektedir. Duvarn dibindeki mermer zeminden, binann orijinalinde stunlu bir cephesi olduu anlalmaktadr.

Nymphaeumun arkasnda allmadk planl, ya konsey yelerinin toplandklar bir bouleterion (konsey odas) ya da (mzik konserleri verilen ya da tiyatro oyunlar oynanan) odeon olarak kullanlan bir bina vardr.

Aspendosun gzden karlmamas gereken bir dier kalnts da su kemerleridir. Kuzeydeki dalardan ehre su getiren bir kilometre uzunluundaki bu kemerler dizisi olaanst bir mhendislik becerisini ortaya koyar ve eski alardan gnmze kalan nadir rneklerdendir. Su, kaynandan 15 metre yksekliindeki kemerlerin zerinde, oyulmu ta bloklardan oluan bir kanal araclyla ehre getirilirdi. Su, kemerin bitim noktasnn her iki tarafnda bulunan 30 metre yksekliindeki kulelerde biriktirilir ve buralardan ehre datlrd.

Aspendosta bulunan bir yazt, su kemerinin Tiberius Claudius Italicus tarafndan yaptrldn ve ehrin hizmetine sunulduunu anlatr. Mimari zellikleri ve yapl teknikleri, su kemerinin M.S. ikinci yzyln ortalarna ait olduunu gsterir.

Bu metin Keskin Color A.. tarafndan bastrlm Kayhan Drtlkn Antique Cities Guide Antalya adl kitabndaki bilgilerden derlenmitir.

Kategoriler: Antik Kentler ve ren Yerleri